[ad_1]
\n<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
T<\/em><\/strong>here are lies, damned lies, and statistics.<\/em><\/strong><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u2013 Mark Twain<\/p>\n Bir olay<\/strong><\/p>\n Egeli bir arkada\u015f\u0131mdan dinlemi\u015ftim bu ya\u015fanm\u0131\u015f olay\u0131. Adam, k\u00fc\u00e7\u00fck a\u015f\u00e7\u0131 d\u00fckk\u00e2n\u0131nda yeme\u011fini yemi\u015f. Elini y\u0131kayacak su ar\u0131yormu\u015f. D\u00fckk\u00e2n\u0131n arkas\u0131nda mutfa\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcndeki b\u00fcy\u00fck tencereleri g\u00f6rm\u00fc\u015f. Herhalde su da bunlar\u0131n birindedir deyip en \u00f6ndeki tencerenin kapa\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7m\u0131\u015f. O s\u0131rada a\u015f\u00e7\u0131 da m\u00fc\u015fterinin arkas\u0131ndan nefes nefese geliyormu\u015f. M\u00fc\u015fteri, kapa\u011f\u0131n alt\u0131ndan bakan e\u015fek ba\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f. Ayn\u0131 anda da a\u015f\u00e7\u0131 ile g\u00f6z g\u00f6ze gelmi\u015f. A\u015f\u00e7\u0131 m\u00fc\u015fterisine \u201cSen \u00f6deme gari\u201d demi\u015f. Ba\u015fka bir \u015fey de dememi\u015f.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n Bir makale <\/strong><\/p>\n Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde her k\u00f6\u015fe yazar\u0131na nasip olmayacak bir \u015fey oldu. Bizim gazetenin yazar\u0131 Alaattin Akta\u015f\u2019\u0131n bir makalesi (https:\/\/www.ekonomim.com\/kose-yazisi\/iste-tuikin-devlet-sirri-gibi-sakladigi-madde-fiyatlari\/753114<\/a>) bir\u00e7ok televizyon kanal\u0131n\u0131n haberlerine konu oldu.<\/p>\n Bildi\u011finiz gibi T\u00dc\u0130K, 2022 Nisan ay\u0131ndan sonra T\u00fcketici Fiyat Endeksi\u2019ne (T\u00dcFE) giren maddelerin fiyatlar\u0131n\u0131 yay\u0131nlamamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Akta\u015f da son yay\u0131mlanan madde fiyatlar\u0131n\u0131, yani T\u00dc\u0130K\u2019in madde fiyatlar\u0131n\u0131 ve T\u00dc\u0130K\u2019in enflasyon rakamlar\u0131n\u0131 kullanarak bu maddelerin bug\u00fcnk\u00fc fiyatlar\u0131n\u0131n ne olmas\u0131 gerekti\u011fini hesaplam\u0131\u015ft\u0131. Hesaplanan bu rakamlarla ger\u00e7ek de\u011ferler aras\u0131ndaki farklar b\u00fcy\u00fck olunca b\u00fcy\u00fck ses getirdi. T\u00dc\u0130K Ba\u015fkan\u0131 ertesi g\u00fcn gazetelerin Ankara temsilcilerini \u00e7a\u011f\u0131rarak bir bas\u0131n toplant\u0131s\u0131 yapt\u0131, a\u00e7\u0131klamalarda bulundu.\u00a0<\/p>\n T\u00fcketici Fiyat Endeksi nedir?<\/strong><\/p>\n \u00d6nce \u015funu belirtmek isterim ki, \u00f6\u011frenim hayat\u0131mda epey ekonomi dersi ald\u0131m. Ekonomi konular\u0131nda hep okurum da. Ama \u201cBen ekonomistim\u201d diyecek kadar cesur(!) de\u011filim. Ger\u00e7ekten, ben ekonomist de\u011filim. Ama bu endeks olay\u0131na matematiksel modelleme a\u00e7\u0131s\u0131ndan ve bir yurtta\u015f g\u00f6z\u00fcyle bakaca\u011f\u0131m.<\/p>\n Asl\u0131nda endeks, basit bir matematiksel modeldir. Endeks modelini bir \u00f6rnekle anlatal\u0131m. Ger\u00e7i \u015fimdi da l\u00fcks oldu ama hani eski romanlardaki kahramanlar yoksullu\u011funu anlatmak i\u00e7in \u201cSadece peynir ekmek yiyerek g\u00fcnlerimi ge\u00e7iyordum \u201c derdi ya. \u015eimdi \u00f6\u011f\u00fcndeki, ekonomistlerin deyimiyle sepetteki bu iki madde i\u00e7in bir fiyat endeksi olu\u015ftural\u0131m. Ekmek ve peynirin birim fiyatlar\u0131na E<\/strong> ve P<\/strong> diyelim. Bu iki fiyat\u0131 kullanarak sepetin birim fiyat\u0131n\u0131 bulaca\u011f\u0131z. Sepetin fiyat\u0131, bu iki fiyat\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 ortalamas\u0131d\u0131r. A\u011f\u0131rl\u0131klar, ki\u015finin \u00f6\u011f\u00fcn\u00fcndeki ekmek ve peynirin kullan\u0131m oranlar\u0131 olarak al\u0131nabilir; a\u011f\u0131rl\u0131klar e<\/strong> ve p<\/strong> olsun. B\u00f6ylece endeksimizin alt yap\u0131s\u0131 \u015f\u00f6yle olacakt\u0131r:<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 e <\/strong>x E + p<\/strong> x P <\/strong><\/p>\n Daha anla\u015f\u0131l\u0131r olmak i\u00e7in somut bir \u00f6rnek verelim. A\u011f\u0131rl\u0131k olarak da ekmek i\u00e7in 0,70 ve peynir i\u00e7in de 0,30 se\u00e7elim. Endeksin ba\u015flang\u0131c\u0131nda ekmek 10 TL (E1<\/strong>=10) ve peynir 200 TL (P1<\/strong>=200) olsun. Diyelim ki, bir y\u0131l sonra rakamlar \u015f\u00f6yle olmu\u015f: E2<\/strong>=15 ve P2<\/strong>=340. B\u00f6ylece endeksimizin alt-yap\u0131s\u0131 \u015f\u00f6yle olacakt\u0131r:<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 e <\/strong>x E1+ p<\/strong> x P1 <\/strong>=0,70×10+0,30×200=67<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 e <\/strong>x E2+ p<\/strong> x P2 <\/strong>=0,70×15+0,30×340=112,5<\/p>\n Endeksin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131na 100 denir. Bunun sonucunda<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 T\u00dcF1<\/strong>=100<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 T\u00dcF2<\/strong>= (112,5 \/ 67) X 100=167,9<\/p>\n B\u00f6ylece bu d\u00f6nem sonunda bu sepet i\u00e7in enflasyon, 168\/100=1,68, yani %68 olacakt\u0131r.<\/p>\n Endeks modelini kurarken yapaca\u011f\u0131n\u0131z se\u00e7imler vard\u0131r. Birincisi, sepete hangi \u00fcr\u00fcnleri koyacaks\u0131n\u0131z meselesidir. Yukardaki \u00f6rne\u011fimizde sepette ekmek ve peynir olmak \u00fczere iki \u00fcr\u00fcn vard\u0131r. \u0130kinci se\u00e7im meselesi ise, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 ortalamada kullan\u0131lacak a\u011f\u0131rl\u0131klard\u0131r.<\/p>\n Peki, istatistik nerde devreye girmektedir? Modele koydu\u011fumuz fiyatlarda. Unutmay\u0131n ekmek i\u00e7in de peynir i\u00e7in de \u00fclkenin her yan\u0131nda ayn\u0131 olan fiyat yoktur. O zaman de\u011fi\u015fik yerlerinden gelen fiyatlar\u0131n ortalamas\u0131n\u0131 koyacaks\u0131n\u0131z.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Akta\u015f ne yapm\u0131\u015ft\u0131?<\/strong><\/p>\n Peki, Akta\u015f ne yapm\u0131\u015ft\u0131? Bizim \u00f6rne\u011fimizden gidersek, Akta\u015f\u2019\u0131n elinde maddelerin ilk fiyatlar\u0131 (Nisan 2022 tarihindeki) (E1<\/strong>=10 ve P1<\/strong>=200) ve enflasyon rakam\u0131 %68 vard\u0131. Buradan yola \u00e7\u0131karak bu maddelerin bug\u00fcnk\u00fc fiyatlar\u0131n\u0131 bulmu\u015ftu.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 E2*<\/strong>=10×1,68=16,8 TL<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 P2*<\/strong>=200×1,68=336 TL<\/p>\n Bu \u00f6rnekte g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi, bulunan rakamlar (16,8 ve 336) endeks hesab\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015f rakamlarla (15 ve 340) y\u00fczde y\u00fcz \u00f6rt\u00fc\u015fm\u00fcyor, ama birbirine yak\u0131n de\u011ferler.<\/p>\n T\u00dc\u0130K baz\u0131 endeksler i\u00e7in tek madde kullanm\u0131\u015f; \u00f6rne\u011fin, uzman doktor muayenesi. O zaman hesaplanan rakam ile endeks hesab\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015f rakam tam \u00f6rt\u00fc\u015fecek demektir. Akta\u015f\u2019\u0131n belirti\u011fine g\u00f6re T\u00dc\u0130K Nisan 2022 tarihinde uzman doktor muayenesi fiyat\u0131 i\u00e7in 28 TL vermi\u015f. Haziran 2024 tarihine kadar art\u0131\u015f oran\u0131 i\u00e7in de yine T\u00dc\u0130K %19,37 demi\u015f. O zaman Haziran 2024\u2019te uzman doktor muayene \u00fccreti 28 X 1.1937 = 34TL \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Bu, tabi ki \u00e7ok anormal bir rakam. Ama bu rakam nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131? \u0130ki rakam\u0131 \u00e7arparak \u00e7\u0131kt\u0131; \u00f6rne\u011fin, a=b X c gibi. E\u011fer a \u00e7ok anormalse, su\u00e7 ya b\u2019de, ya c\u2019de ya da ikisindedir. Uzman doktor \u00fccretinde de hem b hem de c T\u00dc\u0130K imalat\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece Akta\u015f, T\u00dc\u0130K rakamlar\u0131ndaki anormalli\u011fi \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 bi\u00e7imde ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Endekslerin \u00f6nemi<\/strong><\/p>\n T\u00dc\u0130K, her konuda istatistikler yay\u0131nl\u0131yor. Kimseden bir ses \u00e7\u0131km\u0131yor. Ama neden t\u00fcketici fiyat endeksi her ay a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131nda \u201cHadi can\u0131m sende\u201d sesleri y\u00fckselir? \u00c7\u00fcnk\u00fc enflasyon denen \u015fey halka yabanc\u0131 de\u011fildir. Bu fiyatlarla her g\u00fcn ha\u015f\u0131r ne\u015firdir. T\u00dc\u0130K\u2019in endekse giren madde fiyatlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde fiyatlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne hayret ederdik. \u201cHerhalde yiyecek fiyatlar\u0131n\u0131 Meclis lokantas\u0131n\u0131n al\u0131\u015fveri\u015f etti\u011fi marketten al\u0131yorlar\u201d derdik. Ya da \u201cT\u00dc\u0130K bu fiyatlar\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 yerleri s\u00f6ylese de biz de oradan alsak\u201d temennisinde bulunurduk. Ama T\u00dc\u0130K\u2019in enflasyonla sava\u015fa katk\u0131lar\u0131 ink\u00e2r edilemez. Di\u011fer taraftan, ekonomi<\/a> literat\u00fcr\u00fcne de katk\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck;\u201cT\u00dc\u0130K enflasyonu\u201d diye yeni bir enflasyon kavram\u0131 getirdi. T\u00fcrk\u00e7eye yeni bir terim kazand\u0131rd\u0131; \u201cT\u00dc\u0130K bile\u201d terimi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131,<\/p>\n T\u00fcketici fiyat endeksi, s\u0131k ve yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131 olan bir de\u011ferdir. Do\u011frudan halk\u0131n kesesine dokunur. \u00d6rne\u011fin, bu rakamlar \u00fccret art\u0131\u015flar\u0131nda, kira art\u0131\u015flar\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. Diyelim ki, emeklisiniz ve maa\u015f\u0131n\u0131z 10.000 TL. Ve de y\u0131l sonunda maa\u015f\u0131n\u0131za enflasyon oran\u0131nda zam yap\u0131lacak. E\u011fer T\u00dc\u0130K enflasyon rakam\u0131n\u0131 %10 eksik g\u00f6sterse, emeklinin eline ge\u00e7ecek para 1000 lira eksik olacakt\u0131r. Bunun bir y\u0131l i\u00e7inde toplam\u0131 12.000 lirad\u0131r. Ba\u015fka bir deyi\u015fle T\u00dc\u0130K, bir y\u0131l i\u00e7inde ki\u015fi ba\u015f\u0131na 12.000 TL\u2019yi emeklinin c\u00fczdan\u0131ndan alm\u0131\u015f demektir. \u00dcstelik ikinci y\u0131la girerken emeklinin maa\u015f\u0131 olmas\u0131 gerekenden 1000 TL daha d\u00fc\u015f\u00fck olacakt\u0131r.<\/p>\n Bu endeks \u00fclkemizde kira kontratlar\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor. Diyelim ki, bir evin kiras\u0131 20.000 TL ve T\u00dciK, enflasyon rakam\u0131nda %10\u2019luk bir eksik bildirme yapt\u0131. Ev sahibinin eline her ay 2000 lira eksik ge\u00e7ecek demektir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle T\u00dc\u0130K, o y\u0131l ev sahibinin cebinden 24.000 liray\u0131 almaktad\u0131r. Gelecek y\u0131l da kira de\u011feri olmas\u0131 gerekenin alt\u0131nda olacakt\u0131r.\u00a0<\/p>\n Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n Alaattin Akta\u015f, hay\u0131rl\u0131 bir i\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00dc\u0130K\u2019in \u201cT\u00fcketici fiyat endeksi\u201dndeki \u00e7arp\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n T\u00dc\u0130K\u2019in endekse giren madde fiyatlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamamas\u0131n\u0131 \u015fimdi daha iyi anl\u0131yorum. Endekste kullan\u0131lan fiyatlar, ger\u00e7ek fiyatlardan bu kadar uzak ise T\u00dc\u0130K bu madde fiyatlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamamakta hakl\u0131d\u0131r. Ger\u00e7ekten fiyatlar bu ise \u201canlat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmaz\u201d.<\/p>\n Her vatanda\u015f, a\u00e7\u0131klanan verinin ortalama oldu\u011funu anlamayabilir. Ama halk aras\u0131nda matematik bilenler de olabilir. Onun i\u00e7in fazla konu\u015fmaya gerek yoktur. \u201cEnflasyon rakam\u0131n\u0131n \u015fu kadar olmas\u0131 uygun g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr\u201d deyip, yukardaki a\u015f\u00e7\u0131 gibi T\u00dc\u0130K yetkilisinin de susmas\u0131 gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n Bir \u00fclkenin itibar\u0131, kurumlar\u0131n\u0131n itibar\u0131 ile \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr, Bir istatistik kurumunun itibar\u0131 ise verdi\u011fi istatistiklerin g\u00fcvenirli\u011fi ile do\u011fru orant\u0131l\u0131d\u0131r. G\u00f6rd\u00fck ki, T\u00dc\u0130K\u2019in T\u00fcketici Fiyat Endeksi g\u00fcven telkin etmiyor. O zaman di\u011fer verilere de \u015f\u00fcphe ile bak\u0131yorsunuz. \u0130\u015fte bu nedenle, T\u00fcrkiye \u0130statistik Kurumu (T\u00dc\u0130K) g\u00fcven tazelemek i\u00e7in \u015feffaf olmal\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fcmleri do\u011fru yapmal\u0131d\u0131r. Do\u011fru ve d\u00fczg\u00fcn olmayan \u00f6l\u00e7\u00fcmler her yap\u0131y\u0131 bozar.<\/p>\n<\/p><\/div>\n